Çanakkale Cephesindeki birliklerin
teşkilat ve kuruluşuna geçmeden önce Osmanlı Devletinin I.Dünya Savaşına girmeden önceki genel
askeri gücüne kısaca değinmekte yarar var.
Kara Kuvvetlerinin yeniden
teşkilatlanması, Balkan Savaşları yenilgisinin hemen sonrasında
başlanarak, I. Dünya Savaşı öncesinde
tamamlanmıştır. Bu teşkilatlanmaya göre Kara Kuvvetleri, Harbiye Nezaretine
bağlı dört ordu müfettişliği halinde, biri bağımsız 13 kolordu ve bunlara bağlı
38 piyade tümeni (ikisi bağımsız) ve dört süvari tümeninden oluşmaktaydı.
Ayrıca Çanakkale ve İstanbul Boğazları ile; Çatalca, Edirne, Erzurum, İzmir
Müstahkem Mevkileri de Kara Kuvvetleri Teşkilatında yerlerini koruyorlardı.
Çanakkale Cephesini ilgilendiren 1.
Ordu Karargahıyla İstanbul’daydı ve 4 Kolordudan oluşmaktaydı. Bu Kolordular da
kendi içerisinde tümenlere ayrılmaktaydı.
Şöyle ki;
·
·
1. Kolordu (1. , 2. ve 3. tümen ) : İstanbul ve çevresinde
·
·
2. Kolordu ( 4. , 5. ve 6. tümen ) : Edirne ve
çevresinde
·
·
3. Kolordu ( 7. ve 8. tümen ) Tekirdağ ve
çevresinde
·
·
4. Kolordu (10. , 11. ve 12. tümenler )
Bandırma ve çevresinde kurulmuştur.
Yalnız
4. Kolordu 3-4 Kasım 1914’te İzmir’e nakledilmiştir.
Çanakkale Boğazı’nın savunmasından
sorumlu 3. Kolordunun 31-Temmuz 1914 ‘teki barış teşkilat ve kuruluşu şöyleydi;
Bu
Kolordu: Akdeniz Boğazı Komutanlığı ( Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlığı )
7. , 8. , 9. Piyade tümenleri ile 3. Süvari Tugayı ve 3. Kolorduya bağlı
birliklerden oluşmaktaydı.
“1 ) 7. Piyade Tümeni : 19., 20.,
21. Piyade Alayları ile 7. Sahra Topçu Alayından oluşmakta , Alaylar üçer
Taburlu , Taburlar da dörder Bölüklüydü.
a – 19. ve 21. Piyade Alaylarında; dörder ağır makineli
tüfekten oluşan birer ağır makineli tüfek bölüğü vardı.
b – 7. Sahra Topçu Alayı : 1. ve 2. Sahra Topçu Taburundan
; topçu taburları ikişer bataryalı ve bataryalar dörder 75 mm.’lik toplardan
oluşmaktaydı.
2 ) 8. Piyade Tümeni : 22. , 23., 24. Piyade Alayları ile 8. Sahra
Topçu Alayından oluşmaktaydı. Bu
Tümenin piyade ve topçu alaylarının
kuruluşu 7. Piyade Tümeni Alaylarının kuruluşu gibiydi.
3 ) 9. Piyade Tümeni : 25., 26., 27. Piyade Alayları ile 9. Sahra
Topçu Alayından oluşmaktaydı. Bu tümenin piyade ve topçu alaylarının kuruluşu,
öteki tümenlerin alayları gibidir. Yalnız 26. Piyade Alayının 1.Taburu yoktu ve
25 ila 27. Piyade Alaylarında birer ağır makineli tüfek bölüğü bulunuyordu. 9.
Sahra Topçu Alayının kuruluşu öteki topçu alaylarının kuruluşu gibidir.
4 ) 3. Süvari Tugayı : 4., 7., 15.
Süvari Alayları ve 4 ağır makineli tüfekli 6. Ağır Makineli Tüfek Bölüğünden
oluşmaktaydı.
5 ) 3. Kolorduya bağlı Birlikler :
Astsubay Numune Taburu, 3. Obüs Taburu ( 105 mm. çapında dörder obüslü 2
bataryadan oluşmaktaydı), 3. İstihkam Taburu ( 4 bölüklü ), 3. Telgraf
(Muhabere) Bölüğü, İstihkam İnşaat Taburu, Hizmet Kıtası, 3. Ulaştırma Taburu,
Ulaştırma Deposu ve Sanayi Takımlarından oluşmaktaydı.”
3. Kolordu ( bağlı birlikler ve üç
piyade tümeni ) Harbiye Nezaretinin emri ile barış konuşuna geçmiştir. Buna
göre 3. Kolordunun Karargahı Susurluktaki Ulaştırma Taburu, Tekirdağ’da
Ulaştırma Deposuna bağlı birlikleri, Yerçeşme’de 7. Tümeni ( 19. Piyade
Alayının Muratlı’da ki 1. Taburu dışındaki tüm birlikleri ), Bandırma’da 8.
Tümen ve 22. Piyade Alayı, Ayvalık ve Balıkesir’de 8. Tümenin 23. ve 24. Piyade
Alayları, Çanakkale’de 9. Tümen ve bunun 25. Piyade Alayı, Eceabat ve
Gelibolu’da 9. Tümenin 26. ve 27. Piyade Alayları Çorlu’da Kolordunun 3. Süvari
Tugayı, 7. ve 15. Süvari Alayları, Lüleburgaz’da 4. Süvari Alayı bulunmaktaydı.
Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığı ( Akdeniz Boğazı Müstahkem Mevkii Komutanlığı ), Çanakkale
Boğazının özellikle denizden yapılacak saldırılara karşı savunulması için
yıllarca önce oluşturulmuş bir kuruluştur. Çanakkale Müstahkem Mevkii birinci
sınıf müstahkem mevkii olmasının yanı sıra,
buranın komutanı Kolordu Komutanı yetkisindedir. Müstahkem Mevkii
Komutanlığı Karargahı Çimenlik Tabyadadır. Bu komutanlık; 2. Ağır Topçu Tugayı
( 3., 4. ve 5. Ağır Topçu Alayları ) ile Kale İstihkam Bölüğü, İstihkam İnşaat
Bölüğü, Telefon ( Muhabere ) Bölüğü, Mayın Müfrezesi, Işıldak Müfrezesi,
Müstahkem Mevkii Cephane Depo Müfrezesi, Bolayır Cephane Depo Müfrezesi ve
Deniz Taşıtları’ndan ( 3 motorbot ile 3 küçük tekne ) oluşmaktaydı.
1. Kara Kuvvetleri:
3. Kolordunun seferber
edilmesine temel olan ilk kuruluş 4 Ağustos 1914 tarihinde oluşturulmuştur. 5
Ağustos 1914 tarihli Başkomutanlık emri ile Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığı, 9. Tümen emrinde olarak Başkomutanlığa bağlanmış, idari işler ve
seferberlikle ilgili konular için Harbiye Nezaretine, emir ve komuta yönünden
Başkomutanlığa başvuracağı belirtilmişti. Buna göre daha önce 3. Kolordu
Komutanlığının emrinde bulunan 9. Piyade Tümeninin Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığının emrine verilmesi ile 3. Kolordu ; 7., 8. Piyade Tümenleri ile
Kolordu bağlı birlikleri ve lojistik destek birliklerinden oluşmuştur.
Başkomutanlığın 5 Ağustos 1914 tarihli emrine göre Kara
Kuvvetlerinin sefer teşkilatı ve kuruluşu özetle aşağıdaki biçimde düzenlendi.
“
– İdari yönler dışında kalan bütün konular için kolordular doğrudan doğruya
ordu komutanlığına başvuracaklardır.
-
-
Kendi orduları dışında bulunan tümenler,
emirlerinde bulundukları komutanlara
bilgi vermekle birlikte eski kolordularına da durumu bildireceklerdir.
-
-
Kolorduların ordu müfettişliklerine
bölüştürülmesi kaldırıldı.
-
-
Başkomutanlığa bağlı olan seferi duruma
getirilmiş birlikler; 1., 2., 3. Ordular ile
Karadeniz,
Akdeniz Boğazı Müstahkem Mevkiileri ve Donanma Komutanlıklarıdır.
1.Ordu şu birliklerden oluşmaktadır; 1. Süvari Tugayı, 1.,
2., 3., 4. ve 6. Kolordular ile
Ağır Obüs Taburu, Edirne’de ki
8. Ağır Topçu Alayı ve Edirne Kalesi. Ordu Komutanı Liman Von Sanders olup karargahı İstanbul’dadır.
Ayrıca bu ordunun kuruluşu
olabildiğince gizli tutulacaktır.”
Bu emirle ordu müfettişlikleri, ordu
komutanlıklarına dönüştürülmüş ve 1.Ordunun kuruluşu belirlenmiş oluyordu.
5 Ağustos 1914 tarihli emirle
Çanakkale Müstahkem Mevkiinin kuruluşunda 9. Piyade Tümeni, 2. Ağır Topçu
Tugayı , İstihkam İnşaat Taburu ve Bağlı Birliklerinden oluşmaktadır. Burada 15
Haziran 1914 öncesinde 32 batarya Çanakkale Boğazında, 3 batarya Bolayır
mevziinde olmak üzere ; toplam 35 batarya kuruluş dışı bırakıldığından toplam
batarya sayısı 22’ye inmişti.
Ancak Avrupa’da Birinci Dünya
Harbinin başlaması ve Osmanlı Devletinin de üçlü bağlaşmaya katılmış olması
nedeni ile Çanakkale Boğazının güçlendirilmesi zorunluluğu ortaya çıktı ve terk
edilmiş tabyalardaki bataryalar ve toplar yeniden kuruluşa alındı.
9. Piyade Tümeninin sefer kuruluşu
ise 25., 26. ve 27. Alaylar, 9. Sahra Topçu Alayı, Tümen bağlı birlikleri ve
iki jandarma taburu ve 1 amele ( işçi ) Taburuyla bu tümene ayrılmış bulunan
lojistik destek birliklerinden oluşmaktaydı. Bu tümen lojistik destek
birliklerinden ayrı olarak, iki menzil kolunu seferber etmekle görevlendirildi.
Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığı ve 3. Kolordu Komutanlığının ilk sefer kuruluşunda, konuşla ilgili
ve takviye gibi nedenlerle bir çok değişiklik oldu. Çanakkale Boğazının
denizden ve karadan yapılacak saldırılara karşı savunulması için; 9.Tümen,
Gelibolu Seyyar Jandarma Taburu, Bolayır Ağır Topçu Taburu ve Çanakkale
Müstahkem Mevkii Komutanlığı 3. Kolorduya dahil edildi.
Başkomutanlık 11 Kasım 1914 tarihli emir gereğince Çanakkale
Müstahkem Mevkii Komutanlığı daha önceden bağlandığı halde yeniden Başkomutanlığa
ve 3. Kolordu Komutanlığı da 1. Ordu Komutanlığına verildi.
2. Hava Kuvvetleri:
Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanlığının sefer kuruluşunda
1 uçak bölüğü vardı.
İlk kez
17 Ağustos 1914’de bu bölüğe İstanbul’dan 1 deniz uçağı geldi. Buna 21 Ekim
1914’de Başkomutanlığın ve Vekaletin
emriyle ikinci bir uçak daha katılmış ayrıca 12 Ocak 1915’de İstanbul’dan deniz
yoluyla gönderilen iki uçakta Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanlığının emrine
girmişti.
3. Deniz Kuvvetleri:
Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığının sefer kuruluşunda 1 hafif filo bulunuyordu. Hafif filoyu
oluşturan 4 torpido ( Kütahya, Draç, Musul, Akhisar ) özel seferberliğin ilan
edildiği gün Çanakkale’ye gelerek, Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanlığının
emrine girdiler. Daha sonraları bir gambot ve iki muhrip hafif filoya katıldı.
Hafif filoyu oluşturan gemiler gerektikçe değiştirilmekteydiler.
Başkomutanlık, Çanakkale
Müstahkem Mevkii Komutanlığının görevini hafifletmek için 4 Şubat 1914’de su
üstü gözetleme ve mayın hizmetlerini
Başkomutanlık delegesinin ( General Merten ) emrine verdi. Ayrıca 18 Şubat 1915
tarihine kadar Çanakkale Boğazında 9 mayın hattı kurulmuş, sonra Mart’a kadar
buna 2 mayın hattı daha eklenmiştir. Çanakkale Boğazının savunmasına yardımcı
olmak ve Bileşik Filonun boğazı geçmesi halinde onu korumakla görevli iki
muharebe gemisi ( Barbaros Hayrettin Paşa, Turgut Reis ) de Yarbay Arif
komutasında 17 Şubat 1915’de Nara Burnu kuzeyine geldiler.
Balkan Savaşından sonra subay
kadrosunun gençleştirilmesine gidildi. Ordunun sevk ve idaresini güçlendirmek
için yeteneksiz, yaşlı subaylar emekli edilerek yerlerine genç, bilgili
komutanlar ve subaylar getirildi. 31 Temmuz 1914’den 19 Şubat 1915’e kadar geçen
sürede Çanakkale Harekat alanında bulunan Türk birlikleri eğitimlerini
geliştirdiler ve özellikle muharebe eğitimine önem verdiler. Kıyı topçuluğu
uzmanı Yarbay Vasidlo, Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanlığında topçu subay ve
astsubayların eğitimi için Anadolu Hamidiye Tabyası Komutanlığında
görevlendirildi. Bunun dışında acemi ve ihtiyat topçu erleri, 2. Ağır Topçu
Tugayı kuruluşunda bulunan Topçu Depo Taburunda ; 9. Tümene gelen acemi ve
ihtiyat piyade erleri de esas depo taburunda eğitilmekteydi.
Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığının ( 9. Tümen dahil ) personel sayısı şöyleydi :
Subay
|
Askeri Memur ve Sanatkar |
Astsubay |
Erat |
804
|
73 |
591 |
34577 |
3.Kolordu
Komutanlığının ( 3. Kolordu bağlı birlikleri, 7. Tümen ) personel durumu:
|
Subay, Askeri Memur ve Sanatkar |
Astsubay |
Erat |
|
572 |
612 |
15169 |
(19.
Tümen Tekirdağ’da seferberliğini tamamlamakta fakat 23-25 Şubat 1915’te Eceabat’a
gelerek 3. Kolordunun emrine girmiştir.)
3.Kolordunun
personeli Gelibolu bölgesinde olup, Karacalı ile Koyun Limanı arasındaki
kıyıların gözetleme ve savunmasında ancak yeterliydi. Çanakkale Müstahkem
Mevkii Komutanlığının personel sayısı ise Bileşik Filonun Çanakkale Boğazına
yapacağı saldırılara ve bu komutanlığın sorumluluğundaki kıyılara yapacağı çıkarmalara karşı
yeterliydi.
Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığının lojistik ( 9. Tümen dahil ) durumu ;
|
Tüfek
|
Ağır Makineli Tüfek |
Top |
Araba |
Piyade Mermisi ( Sandık ) |
Top Mermisi ( Atım ) |
|
24889 |
8 |
263 |
760 |
5947 |
56343 |
3.
Kolordu Komutanlığının ( 3. Kolorduya bağlı birlikler ve 7. Tümen ) lojistik
durumu ise şöyleydi ;
|
Tüfek |
Ağır Makineli Tüfek |
Top |
Araba |
Otomobil |
|
9448 |
8 |
50 |
1014 |
2 |
Yiyecek
ve yem düzenli olarak mahallinden ve İstanbul’dan sağlanmaktaydı. Çanakkale
Müstahkem Mevkii Komutanlığı ve 3. Kolorduya yeterli lojistik destek
sağlanmaktaydı.
1 . Genel:
Osmanlı Devletinin Birinci Dünya
Savaşı öncesinde Alman General Bronzart tarafından Boğazlar ( İstanbul ve
Çanakkale ) bölgesine ağırlık veren bir harekat planı vardı. 7 Haziran 1914
tarihinde hazırlanmış ve 1 numaralı sefer planı olarak adlandırılan bu plana
göre; Yemen, Hicaz ve Asir’de ki birlikler tüm seyyar ordunun ( 4. Ordu ve bunlara
bağlı 13. Kolordu 38. Tümen ) savaşın kesin sonuç yeri olarak belirlenen
boğazlar bölgesinde toplanmasını öngörüyor, ikinci derecede kabul edilen
cepheler için de hudut ve jandarma birlikleri ile doğuda ki İhtiyat Süvari
Tümenlerini yeterli buluyordu.
Plan, seferberlik ve yığınak
hazırlıkları için de esas alınmış,
ordulara ve kolordulara bu yönde gerekli yönergeler verilmişti.
Planda, kuruluşunda Yemen’deki 7. Kolordu ile Hicaz ve Asir’deki 21. ve 22.
Tümenlerde bulunan Şam’daki 4. Ordunun Boğazlar Bölgesine nakli durumun
gelişmesine bırakılmıştı. Daha sonra bu plan da bazı değişiklikler olmuş,
Mısır’a karşı bir harekat ( Birinci ve İkinci Kanal Harekatları gibi )
öngörülmüş, Arabistan Yarımadasındaki kuvvetler yerinde bırakılmış, Suriye’ye
de 2 kolordu ayrılmıştır. Bu plan Osmanlı Devletince de benimsenmişti.
2 . Çanakkale Boğazına Karadan Yöneltilebilecek Saldırılara Karşı
Harekat Planı
Boğazın karadan gelecek olan saldırılara karşı
koruma görevi 1915 yılında kurulan 5. Orduya verilmiştir. 5. Ordu, Liman Von
Sanders komutasındadır. Liman Von Sanders 26 Mart 1915’de 5. Ordudaki görevine
başlamıştır.
Üç ayrı grup halinde tertiplenen
savunma kuvvetinin Gelibolu Yarımadasında Kavaksuyu ile Anadolu kesiminde
Beşigeler arasındaki 150 km.lik bir kıyı şeridindeki yerleşme durumu şu
şekildeydi.
5. ve 7. Tümenler Berzah kesiminde;
9. ve 19. Tümenler yarımadanın güneyinde; 3. ve 11. Tümenler Anadolu Yakasında
bulunuyordu. 5. ve 19. Tümenler doğrudan 5. Ordu Komutanlığına bağlıydı. 7. ve
9. Tümenler ile Anadolu Yakasında ki 15. Kolordu ( 3. ve 11. Tümenlerde ) 3.
Kolordunun emrine verilmişti.
5. Ordunun genel ihtiyatı durumunda
19. Tümen bulunmaktaydı. 9. Piyade Tümeni de Çanakkale Müstahkem Mevkii Boğaz
Tahkimatını örten merkez savunmasında görevlendirilmişti.
3 . Çanakkale Boğazına Denizden
Yöneltilebilecek Saldırılara Karşı Harekat Planları
8 Kasım 1914 tarihinde hazırlanarak
Başkomutanlığa sunulan planın ana hatları şu şekilde belirlenmiştir;
Boğaz, denizden gelebilecek
saldırılara karşı dört bölgeye ayrılmıştır. Bu bölgelerin emir – komuta
durumlarıyla buralara ayrılan kuvvetler ve görevleri şu şekildedir;
“Birinci Bölge ( Giriş Bölgesi )
:
Komutanı : 5.
Ağır Topçu Alay Komutanı
Birlikleri :
5. Ağır Topçu Alayı, Yenişehir ve Seddülbahir Tabyalarının yakın savunması
için birer Piyade Bölüğü,
3 Işıldak.
Görevi : Düşman donanmasının Çanakkale
Boğazının girişinden geçmesine engel olmak.
Düşman düzenli bir plana göre, Giriş
Tabyalarını düşürecek veya zorla Boğaza girmek isteyecektir. Bu iki tür harekat
planını göz önünde tutarak, planda ateş idaresiyle, yönlere ayrıntılı olarak
yer verilmiştir.
İkinci Bölge ( Obüs Bölgesi ) :
Komutanı : Yarbay Verle
Birlikleri : 8. Ağır Topçu Alayı, Bağımsız Ağır Numune
Topçu Taburu, 1 ışıldak.
Görevi : Giriş bölgesinden geçen düşman
donanmasının, Merkez Tabyalarının büyük
toplarının ateşlerinden etkilenmeden Erenköy Koyunda demirlemesi veya
burasını üs yapacak girişimlerde bulunmasını önlemektir. Ayrıca düşmanın
hareket biçimine göre, obüs bölgesinin ne yolda hareket edeceği belirtilmiştir.
|
Üçüncü Bölge (Kepez-Soğanlı
Bölgesi) : Bu
bölge 2 gruba ayrılmıştır. -Kepez
Grubu: Komutanı : Yüzbaşı Mithat Birlikleri : 3. Ağır Topçu Alayı, 2. Ağır Topçu Taburunun
2. Ağır Topçu Bataryası (Dardanos), 5. Batarya, 9. Batarya, bir Obüs takımı ,
iki ışıldak. -Havuzlar ve Soğanlı Grubu: Komutanı : Binbaşı Hasan Birlikleri : 4. Ağır Topçu Alayı, 2. Topçu Taburu,
8. Batarya, bir havan bataryası, bir ışıldak Üçüncü
Bölgenin Görevi: Set bataryalarıyla koruyan mayın hatlarından oluşan bu
bölgede set bataryalarının görevi, mayınların toplanmasına, patlatılmasına
engel olmaktır. Düşman mayınları zararsız duruma getirmek için mayın
arama-tarama gemileriyle, mayınları taramak gibi uzun sürecek bir yola
başvuracak veya ileri gönderdiği muhripleriyle mayın hatlarında bir geçit
açmak isteyecektir. Planda,
mayın arama usullerine ve set bataryalarıyla bunlara yardımcı olacak öteki
topçunun, ne yolda hareket edeceklerine geniş ölçüde yer verilmiştir. Dördüncü Bölge
(Çanakkale-Kilitbahir Bölgesi) Bu
bölge, Çanakkale ve Kilitbahir olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. -Çanakkale
Grubu: Komutanı : Yarbay Zeki Birlikleri : Nara, Mecidiye, Çimenlik, Hamidiye
tabyalarındaki bataryalar ve iki ışıldak -Kilitbahir
Grubu: Komutanı : Binbaşı Kemal Birlikleri : Değirmenburnu, Namazgah, Hamidiye,
Mecidiye ve Yıldız tabyalarındaki topçu birlikleri ve bir ışıldak Çanakkale-Kilitbahir
Bölgesi’nin Görevi: Bu bölge, düşmanın Marmara denizine girmesine engel
olmakla görevli en büyük savaş gücü olan Anadolu Hamidiye Tabyası ile
Kilitbahir Tabyalar grubundan oluşmaktaydı. Bu tabyalar grubunun hemen
kuzeyinde Anadolu, Mecidiye, Nara, Değirmenburnu Tabyaları bulunmaktadır. Planda
ateş idaresiyle ilgili hususlara da
büyük ölçüde yer verilmesi göz önünde tutulmuştur. B )
Seferberlik İlanı 2 Ağustos 1914 tarihinde Harbiye
Nezaretince genel seferberlik ilan edildi. Bu emre göre 3. Kolorduda seferber
olacak birlikler ve kurumlar şunlardı; Çanakkale Müstahkem Mevkii, 7., 8. ve
9. Piyade Tümenleri , Jandarma Taburları ( 3. Kolordunun emrine göre bunları
tümenler seferber edeceklerdi.) Kol ve Katarlar, Depo Taburları ( 6 adet )
menzille ilgili olup seferberlikleri Kolorduca yürütülecek kuruluşlar
seferber olacaktı. Seferberliğin birinci günü (3
Ağustos 1914) 3. Kolorduya bağlı piyade tümenlerinin durumu şu şekildedir. |
|
|
|
DÜŞÜNCELERBİRLİKTE
BULUNANTAKVİYETOPLAMBİRLİKTE BULUNANTAKVİYETOPLAM 7.
Piyade Tümeni 200 2931 2090 5021 523 201 724 Üç
Piyade ve Topçu Alayı 8.
Piyade Tümeni 173 4593 1029 5622 316 |
192 |
508 |
Üç
Piyade Alayı |
||||||||
|
9. Piyade Tümeni |
138 |
1761 |
1666 |
3427 |
534 |
379 |
913 |
Üç
Piyade ve Topçu Alayı |
|
|
|
3. Kolordu 20 Ağustos 1914’de
lojistik destek birliklerinin bir bölümü dışında genel olarak seferberliğini
tamamlamıştır.
Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığının kuruluşta bulunan birliklerinin seferberlikleri bitirilmişti
ancak kuruluşa bir Ağır Depo Taburunun kurulmak istenmesi, Soğanlıdere ağzına
bir mayın hattı koruma bataryasının kurulması, Dardanos Bataryasının 5 toplu
olmasının istenmesi, Komutanlığın emrine bir deniz uçağının gönderilmesi gibi
kuruluşa yeni birliklerin eklenmesi seferberlik süresinin uzamasına neden
olmuştur.
9. Tümenin seferberliğine temel olan
kuruluş 4 Ağustos 1914 tarihli kuruluştur. Başkomutanlığın 5 Ağustos 1914
tarihli emrine göre 9. Tümen, Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanlığı
kuruluşunda ve emrinde olduğundan; 3 .Kolordu Komutanlığı, bu Tümenin payına
düşen lojistik destek birliklerini tümen emrine vermiş, bunların seferberliği
tümence yapılmıştır. 17 Ağustos 1914’de 9. Tümenin seferberliği genel olarak
bitmiştir.
3.
Kolordunun karargahı, Kolordu Birlikleri ile lojistik destek birlikleri ve iki
piyade tümeni Tekirdağ ve çevresinde elverişli barınma koşullarında olmadığı
için 1. Ordudan, karargahının uygun bir yere taşınmasını istedi.
19 Ekim 1914’de 1. Ordu Komutanlığı
Marmara Denizine dökülen Kavakdere Ağzı ile Saros Körfezine dökülen Kavaksuyu
Ağzı çizgisinin güneybatısı, Çanakkale Müstahkem Mevkii sınırları içinde
olduğunu, bu bölgeyi geçmemek koşulu ile istenilen yerde konaklayacağını,
Ereğli, Çorlu ve Lüleburgaz’ın 3. Kolordunun bölgesi olduğunu 3. Kolorduya
bildirdi.
3. Kolordu Komutanlığı 4 Kasım
1914’de Çanakkale’ye gelerek , Çanakkale Müstahkem Mevkii ve 9. Tümen de emir
ve kuruluşunda olarak, Çanakkale Boğazının deniz ve karadan yapılacak
saldırılara karşı savunmasını üstlendi. 14 Kasım 1914’de 3. Kolordu
Komutanlığının Gelibolu’ya alınması üzerine emrinde 9. Tümen olduğu halde
Çanakkale Müstahkem Mevkii Komutanlığı önceden olduğu gibi Başkomutanlığa
bağlandı. Karargah Çorlu’da bulunan 8.
Tümenden bir piyade Alayıyla, bir dağ topçu taburu, 20 Aralık 1914’te Çanakkale
Müstahkem Mevkii Komutanlığı emrine girmek üzere Çanakkale’ye geldi. 8. Tümenin
Sina Cephesine gönderilmek için Derinceye gönderilmesi üzerine Çanakkale’de
bulunan 22. Piyade Alayı da 12 Ocak 1915’de Derinceye hareket etti. Çanakkale
Cephesi için tam anlamı ile bir yığınak gerçekleştirilememiştir.
a – Müstahkem Mevkideki Topların Durumu ve Nitelikleri
Birinci
Dünya Savaşından 30 – 40 yıl önce satın alınarak tabyalara yerleştirilen toplar
çeşitlilik göstermektedir. Özellikle 22 çap uzunluğundaki 7000 – 8000 metre
menzilli toplar, özdeş bataryalar oluşturmayacak biçimde karışık olarak
dizilmişlerdi. Bu toplarda itici güç olarak karabarut kullanılmaktaydı. 355/35
ve 240/35’lik toplardaysa dumansız barut hartucu azdı.
Karabarut ile yapılan atıştan sonra
topu temizlemek gerekiyordu. Karabarutla yapılan atışlarda duman çıktığı ve
uzun süre hedef görülemediği için bu topların ateş hızlarını azaltıyordu.
Çanakkale Boğazının en güçlü
topları, 16900 ve 14800 metre menzilli 355/55 ve 240/35’lik toplardı. Yalnız
bunların sayısı oldukça azdı ( 5 adet 355/35’lik ve 17 adet 240/35’lik ).
Müstahkem Mevkiindeki topların
durumu ve nitelikleri hakkında Türkiye’de bulunan Alman yardım kurulunda
görevli Deniz Yarbayı Şnayder’in görüşleri şunlardı;
“Toplar Krup, Kruzo ve Şnayder
fabrikalarından değişik zamanlarda alınmış, top çapları göz önünde
bulundurulmaksızın plansız ve karışık olarak sıralanmıştı.
Bu durum yedek parça ve cephane
bütünlemesini ve topçuluk kurallarının uygulanmasını özellikle büyük olmayan
muharebe yeteneklerini daha da azaltıyordu.
Tüm parça etkilerine karşı, korumaya
yeterli olmayan taş inşaat içine konmuş topların dönüş yeteneği çok sınırlı ve
büyük çaplı topların kullanılması için çok er gerekiyordu.
Türk topçusunda cephane çok azdı,
taşıma ve doldurulması insan gücüyle yapılmaktaydı. Bu durum ateş hızını
azaltan etkenlerden biriydi.
İngiliz ve Fransız topçusunda çağa
uygun mesafe ölçme aygıtları vardı. Ancak Türk topçusu bundan yoksundu.
İngilizlerin Queen Elizabeth gemisi
bordasındaki toplarla bir anda yaptığı atışla mermi ağırlığı 7442 kilogram
oluyordu. Buna karşı Türk Tabyalarından ise yarar gözüken Hamidiye Tabyası’ndan
ateş eden Türk topçusunun toplam mermi ağırlığı ise bu süre içinde 800
kilogramdı.
Boğazın giriş tahkimatı büyük hedef
gösteriyor ve yandan altına almaya elverişliydi.”
Buradan da anlaşılacağı üzere I.
Dünya Savaşı’nın başında Çanakkale Boğazındaki toplar çağının çok gerisindeydi.
b – Müstahkem Mevkii Topçunu
Yeniden Düzenleme Çalışmaları
Çanakkale
Boğazında 32 batarya ve Bağımsız Ağır Topçu Taburunda da 3 batarya vardı.
Ağır Topçu Genel Müfettişi Passeldt
( Paseld ) ve İstihkam Genel Müfettişi
Weber ( Veber ) Paşalar Harbiye Nezaretine bataryaların bir bölümünün
kuruluştan çıkarılmasını önerdiler. Çünkü bu bataryalarda görev yapacak yeteri
kadar subay ve er yoktu. Bunun için de buralardan arttırılacak subay ve erlerin
öteki bataryalarda görevlendirmekle savaş gemilerine karşı daha etkin olunacağı
düşüncesiyle böyle bir öneride bulunmuşlardır.
Böylece 15 Haziran 1914 tarihli
Harbiye Nezaretinin emriyle 35 bataryanın 13’ü kuruluştan çıkarılarak, batarya
sayısı 22’ye indirildi ve Müstahkem Mevkii Topçusunun yeni kuruluşuna iki
aşamada geçilecekti. Öncelikle bataryalar olabildiği kadar özdeş toplardan
oluşacak daha sonra tabyalar içerisinde topların yerleri değiştirilerek veya
kuruluş dışı bırakılan tabyalardan sökülüp getirilecek toplarla özdeş toplardan
oluşacak bataryalar kurulacaktı.
Bu emrin uygulanmasına göre,
Müstahkem Mevkii kuruluşunda bulunan 2. Ağır Topçu Tugayı; ikişer taburlu üç
topçu alayından oluşmaktadır. Şöyle ki; 3. Ağır Topçu Alayı; Kepez – Çanakkale
Bölgesinde iki taburlu olup toplam batarya sayısı 7 idi. 4. Topçu Alayının; 1.
Taburu Bolayır’da, 2. Taburu Havuzlar – Kilitbahir Bölgesinde olup toplam
batarya sayısı 8 idi ve 5. Topçu Alayı ise Çanakkale Boğazının girişinde
Seddülbahir – Kumkale Bölgelerinde olup batarya sayısı 7 idi. Seferberlik
öncesinde ( 31 Temmuz 1914’de)
Çanakkale Müstahkem Mevkiindeki topçunun durumu şu şekildeydi;
Müstahkem Mevkii Komutanlığında
topların sökülerek bir yerden öteki yere taşınarak yapılacak olan yeniden
düzenleme işi tamamıyla sağlanamadı. Bunun dışında, kuruluştan çıkarılan 13
bataryanın subay ve erleri öteki bataryalarda görevlendirilmiştir.
Ayrıca Çanakkale Müstahkem Mevkii
Komutanlığının 20 Eylül 1914 tarihinde Başkomutanlığa sunduğu raporunda; “
Çanakkale Boğazı girişi her zaman kuşatılabileceğinden kolayca
düşürülebileceğini , gelecekte yapılacak tahkimatın gücü ne olursa olsun
sonucun değişmeyeceğini, Çanakkale Boğazının içinde durum bunun tersine olarak
Boğaza giren düşmanın kanalize olacağı ve kuşatılma durumuna düşeceğini
belirtmiş buna göre tahkimatın Çanakkale Boğazının içinde yapılmasının”
önerildiği görülmüştür. Daha sonra yapılacak olan çalışmalar bu öneri
doğrultusunda sürdürülmüştür.
a
– Hafif Filonun Oluşturulması ve Kullanılması
Çanakkale’ye
31 Temmuz 1914’de Müstahkem Mevkii kuruluşunda bulunan Hafif Filoyu oluşturmak
üzere Bahriye Nezaretince bu komutanlık emrine keşif amacı ile verilen Kütahya,
Draç, Musul ve Akhisar torpidoları Nara Burnunun kuzeyine gelerek demirlediler.
Bunlardan Draç ve Musul torpidoları,
keşif amacı ile Boğaz dışına çıktılar.
5 Ağustos 1914’de Burakreis, 8
Ağustos 1914’de de Gayreti Vataniye ve Numune-i Hamiyet muhriplerinin
katılmasıyla Müstahkem Mevkii emrindeki Filo; 2 muhrip, 4 torpido bot ve 1
gambota ulaştı. Boğazdan mayın hatlarını geçebilecek savaş gemilerine – keşif
görevi olanların dışındakiler – yandan torpido atabilecek uygun yerlere
demirlemeleri bildirildi.
Bunları 4 Eylül’de Pelenpiderya
Karakol Gemisi ile 7 Ekim’de Sakız ve Aydınreis Gambotlarının Müstahkem Mevkii
emrine verilmeleri izledi; yalnız Sakız Gambotu katılmış Aydınreis Gambotu
henüz gelmemişti.
Boğazdaki topçuyla birlikte filodaki
gambot ve torpidoların olası bir saldırıya karşı hazır bulunmaları emredildi.
b – Topçuluk Yönünden Yapılan
Hazırlıklar ( 31 Temmuz 1914 – 29 Ekim 1914 )
Müstahkem
Mevkii topçusu çağa uygun düzeyde değildi. Yurt içinde top üretimi için ağır
endüstrinin olmaması ve yurt dışından da top getirme olanaksızlığı yüzünden
Çanakkale Boğazını güçlendirmek için öz kaynaklardan yararlanma yoluna
gidilmiştir.
Bunun için de ;
“
-
-
3. Ağır Topçu Alayı’nın Kepezdeki 5.
Bataryasından evvelce kadro dışı bırakılmış olan man telli toplardan Kepezde
yeni bir batarya oluşturulup, mevzilendirilmesi emredildi ( 1 Ağustos 1914 ).
-
-
Bunu daha önce kadro dışı bırakılan topların
yeniden kuruluşa dahil edilerek kullanılmasıyla ilgili Harbiye Dairesinin 8
Ağustos tarihli emri izledi.
-
-
16 Ağustos’ta, 4. Ağır Topçu Alayı bölgesinde
Soğanlıdere ağzında bir man telli veya adi Krup topu bataryasıyla, 3. Ağır
Topçu Alayı bölgesinde Kepez, Çimenlik Tabyalarında birer Nardanfild bataryası
kurulması emri verildi.
-
-
17 Ağustos’ta İstanbul’dan gönderilen
75/40’lık bir gemi top, Kepezdeki 5. Bataryaya tertip edilerek bu batarya, altı
topa çıkarıldı.
-
-
Çatalca’dan gönderilerek 17 Ağustos’ta
Çanakkale’ye gelen iki batarya, Yıldız ve Nara Tabyalarına yerleştirilerek,
ateşe hazır duruma getirildi.
-
-
Evvelce çabuk ateşli iki gemi topundan oluşan
Dardanos Bataryası, Başkomutanlığın 19 Ağustos tarihli emri ile gönderileceği
bildirilen üç adet 150/40’lık çabuk ateşli topla beşe çıkarıldı ve böylece
Dardanos, Boğaz girişine ateş toplayabilecek etkili bir ateş gücüne kavuşturulmuş
olarak göreve hazır duruma getirildi. ( 22 Ekim 1914 ).
-
-
6 ve 9 Eylül 1914’de İstanbul’dan Çanakkale’ye
gönderilen toplam üç top namlusuyla ikmal edilen toplar, 25 Eylül’de
mevzilerine yerleştirildi.
-
-
Evvelce kadro dışı bırakılmış olan Yıldız
Tabyasındaki havan bataryası, 2 Ağustos’ta tekrar yerini alarak, eğitime
başlaması emri verildi.
-
-
Goncasuyu ve Palazbaba Tabyalarındaki dört
havandan üçü Terperdere bölgesinden seçilmiş olan mevzilere yerleştirildi ( 7
Eylül 1914 ).
-
-
23 Ağustos’ta İstanbul’dan gönderilen 120
mm.’lik bir obüs takımı için önce Dardanos Bataryası yöresinde mevzi seçilmişse
de sonradan verilen emirlerle bu takım 4 Şubat 1915’de Kumburnu’na intikal
ettirilmiştir.
-
-
Boğaza girerek Karanlık limanına gelebilecek
düşman savaş gemilerinin, Merkez Tahkimatını düşürmelerini engel olmak için
çoğuyla Halil sırtlarında, bir kısmıyla da Rumeli kesiminde yerleştirilmek
üzere Başkomutanlıkça 19 Eylül 1914’de 8. Ağır Topçu Alayı ile bir ağır obüs taburu
( Örnek Topçu Taburu ) Müstahkem Mevkii emrine gönderildi.
Bu birlikler Çanakkale’ye geldikten sonra Örnek Topçu
Taburu, 8. Ağır Topçu Alayı kuruluşuna verilmiş olduğu halde Müstahkem
Mevkii’ne bağlandı ve 8. Ağır Topçu Alayının 2. Ağır Topçu Taburu, Erenköy
güneybatısında; Örnek Topçu Taburu onun 400 metre batısında 1. Ağır Topçu
Taburu da Boğaz batısında Tenperderesi kesiminde mevzilendirildi ( 6 Ekim 1914
).
-
-
Topçuluk yönünden değerlendirmeler aralıksız
sürdürülmüş, İstanbul’dan 25 Eylül’de
8. Ağır Topçu Alayı ile birlikte gelmiş bulunan 5 adet 150 mm.’lik obüslerden
9. Tümen bünyesinde oluşturulan obüs bataryası da Alçıtepe çevresinde
görevlendirilmiştir.
-
-
4 Ekim’de Çanakkale – Kilitbahir arasında
kurulan mayın hattının korunması amacı ile 87/24’lük mantelli toplardan iki
batarya oluşturuldu.”
Yukarıda sayılan
önlemlerle Çanakkale Boğazının savunması kendi öz kaynakları ile
güçlendirilmeye çalışıldı.
c – Müstahkem Mevkii Topçusunun Eğitimi ile İlgili
Hazırlıklar
Çanakkale Müstahkem Mevkiinde depo taburları için yeterli
sayıda subay yoktu. İstanbul’dan subay gönderilmişse de bu yeterli olmadığı
için kalan ihtiyaç emekli subaylardan tamamlanmaya çalışıldı. Ayrıca Çanakkale
Bölgesindeki emekli topçu sayısı yalnız depo taburunun ihtiyacını
karşılayacağından Müstahkem Mevkii Komutanlığınca Harbiye Nezaretinden öteki
birliklerin subay gereksinimleri için istekte bulunulmuştur. Bu istek üzerine 5
Ekim 1914’de Başbakanlığın emri gereği “ Müstahkem Mevkii subay ve erlerinin
bilgi ve becerilerini artırmak için; Anadolu Hamidiye Tabyasında bir örnek
batarya teşkil edildi.Türk ve Alman personelinden oluşturulan bu bataryadaki
eğitimin, Korgeneral Merten tarafından verilecek yönergeye göre Alman
üstsubaylarınca yönetilmesi” emredildi.
Osmanlı
Devletinin 2 Ağustos 1914 tarihinde gizli bir ittifak antlaşması imzalayıp,
kamuoyuna da tarafsızlığını bildirmişlerdir.
Bu tarihlerde Almanya’nın Goeben ve
Braslau gemileri Akdeniz limanlarını bombardıman altına tuttuktan sonra İngiliz
Filosu tarafından takip edildiği için Çanakkale Boğazına yöneldi. Osmanlı
Devleti bu Alman gemilerini içeri almakta tereddüt ettiyse de Türk
Başkomutanlığının emri ile içeri almalarına izin verildi.
İngiliz Filosu da boğazdan geçmek
istedi fakat olumsuz yanıt aldı. Bunun üzerine bir önlem olarak Türk Ordusu,
Boğaz savunması için önceden Müstahkem Mevkii emrine gönderilen torpidolarla
Havuzlar – Kepez arasında ve bunun kuzeyinde mevcut mayın hattında ki
geçitlerin kapatılması için Selanik Gemisinin de harekete hazır olmaları
emredildi.
12 Ağustos’ta boğaza doğru ilerlemekte olan İngiliz zırhlısına,
Akhisar Torpidosu ile gönderilen Teğmen Hasan aracılığı ile “Goeben ve
Braslau’nun Osmanlı Hükümetince satın alınarak Yavuz ve Midilli adlarının
verildiği” bildirildi.
Alman savaş gemilerinin boğaza girişinden hemen sonra
İngiliz kruvazörlerinin Çanakkale
Boğazı önünde görülmeleri dikkatlerin yeniden Boğaz savunmasına çekilmesine
neden oldu.
Gelişen
bu olaylar karşısında Boğazların savunmasından yakından sorumlu olan Müstahkem
Mevkii Komutanlığını bazı önlemler almaya sevk etti.
Bu yönde Çanakkale Boğazına
yöneltilebilecek olası düşman saldırılarına karşı komutanlıkça, 2. Ağır Topçu
Tugayı, Mayın Müfreze ve Filotilla Komutanlıklarına derhal ve ilk verilen emirlerde
; “ Birliklerin hazırlıklı olmaları, kıyılara yönelik düşmanca hareketlere
ateşle karşı konması, topçu birliklerinin hazırlık derecelerini arttırmalarını,
Mayın Müfrezesinin işaret verildiğinde görevine başlayacak biçimde gerekli
düzenleri alması, geceleyin Boğaz güvenliğinin sağlanabilmesi için Boğaz
ilerisinde keşif etkinliğinin artırılması” istedi.
a – Boğazda Yeni Mayın Hatları
Oluşturulması ve Boğazın Kapatılması
Başlangıçta dökülmüş olan mayın
hatlarına ek olarak, Boğazda 15 Ağustos’ta Soğanlıdere ağzıyla, Kepez Feneri
doğrultusunda 3. mayın hattı oluşturuldu.
Boğaz önündeki İngiliz ve Fransız
savaş gemilerinin sayısının 17’ye çıkması üzerine, Başkomutanlıkça karşı
tarafta 4. ve 5. Mayın Hatlarının döşendiği izlenimini uyandırmak için gerekli
tertip ve düzenlerin alınması ayrıca emredildi.
4. Mayın Hattı ancak 24 Eylül
1914’de İntibah Mayın Gemisi tarafından 3. Mayın Hattının güneyinde ve buna
paralel olarak döküldü. Ayrıca herhangi bir tehlike görüldüğünde, Çanakkale –
Kilitbahir arasında 5. Mayın Hattının oluşturulabilmesi için de elde yeterli
sayıda mayın bırakıldı.
Olayların gelişimine göre önlemler
alınması sürdürüldü. 26 Eylül’de Boğaz dışına keşif için gönderilen Akhisar Muhribi’nin
İngiliz savaş gemilerinin geri çevirmesi üzerine 3. Mayın Hattındaki geçide 4
mayın dökülerek kapatıldı ( 27 Eylül ). Bunu Başkomutanlığın 5. Mayın Hattının
oluşturulması ve tüm mayın hatlarının kapatılmasıyla ilgili emirleri izledi. Bunun
üzerine Anadolu Hamidiye ve Namazgah Tabyaları arasında 5. Mayın Hattı
kurulduğu gibi şimdiye kadar kapatılmamış olan mayın geçitleri kapatıldı. 9
Kasım 1914’de 3. Mayın Hattını pekiştirmek amacıyla bu hattın kuzeyinde ve ona
paralel olarak 6. Mayın Hattının kurulması izlendi. Kepez – Soğanlı arasına 7.
bir mayın hattının kurulması kararlaştırıldı ve Nusret Mayın Gemisi Kepez
taraflarında 17 Aralıkta 7. Mayın Hattını kurdu. Ayrıca bu mayın gemisi
Çanakkale Boğazının batı kıyısından başlayarak 5. Mayın Hattı ile 45°’lik bir açı ile doğu-güney yönünde 8. Mayın Hattını kurdu.
29/30 Aralık 1914’de 2. ve 8. mayın hatları arasında 2. Mayın Hattı ile 45° açı oluşturacak biçimde doğu-güney doğrultusunda 9. Mayın
Hattı oluşturuldu.
19 Şubat 1915 Muharebesinde Bileşik
Filonun Çanakkale Boğazına yönelik saldırıyı başlattığı zaman Boğazda 9 mayın
hattının kurulması gerçekleştirilmiş oluyordu.
b – Diğer Etkinlikler
Denizaltlılara karşı Ağ ve Torpido
İstasyonları kurulmuştur. Bu yönde 5 Şubat 1915’de güney kesiminde son mayın
hattının önüne birkaç balıkçı ağının dikilmesinden oluşturulan bir ağ
şamandıralar arasına bağlandı.
Boğazdan geçebilecek yabancı savaş
gemilerine karşı Çanakkale – Kilitbahir arasına torpido kovanları yerleştirildi.
Çanakkale’ye özellikle keşif amaçlı
olarak gönderilen uçaklardan sınırlı ölçüde yararlanıla bilinilmiştir.
20 Ağustos 1914’de Başkomutanlığın,
Müstahkem Mevkii Komutanlığına gönderdiği emirde; “ Çanakkale Boğazına yönelik
bir taarruzda, 3. ve 4. Kolordulardan doğrudan takviye birliği istenebileceğini”
bildirmiştir.
Müstahkem Mevkii tarafından 9.
Tümene verilen emirle “ 26. Alaydan takviyeli bir piyade taburunun ( bir dağ ve
10.5 mm.’lik bir obüs bataryasıyla )
Kirte Bölgesine gönderilmesi ve bu kuvvetle Seddülbahir kuzeyinden beklenen bir
çıkmanın önlenmesi” istenmiştir.
Emri alan 9. Tümen komutanı
uygulaması geçmiş ve 7 Ekim 1914’e dek Gelibolu Yarımadası güneyinde 26.Alay 3.
Taburuna aldırdığı düzenle, Anadolu Kıyı Komutanlığınca alınan aşağıdaki
düzenleri Müstahkem Mevkii’ye bildirdi:
26. Alay 3. Tabur Karargahı :
Kirte’de,
9. ve 10. Bölükleri : Kirte –
Zığındere arasında,
12. Bölük : Zığındere arasında,
11. Bölük : Seddülbahir de olup dağ
ve 10.5 mm. ’lik obüs bataryaları da Alçıtepe’de,
25. Piyade Alayı 2. Taburu : 4
bölüğüyle Kumkale – Yenişehir kesiminde,
1.
1. Tabur 1.Bölüğü ile 3. Tabur 11. Bölüğü: Çanakkale’de,
3. ve 4. Bölükler :
Tevkifiye’de ve 2. Bölük ile 3. Topçu Alayı 1. Taburu da Çiftlik Köyünde,
3.Tabur 9. Bölüğü ve bir
makineli tüfek bölüğü : Erenköy’de,
Bu
taburun 10. ve 12. bölükleri : Sarıçalıda,
Ezine
Jandarma Bölüğü : Kumburnu’nda konuşlanmıştı.
3 ) 18 Mart 1915
Deniz Harekatı Öncesinde Türk Ordusunun Durumu
a – 19 Şubat 1915 Muharebesinden Önceki Durum
18 Şubat 1915’de Çanakkale
Harekat alanında, Çanakkale Bölgesinde doğrudan Başkomutanlığa bağlı Çanakkale
Müstahkem Mevkii birlikleri, Gelibolu Bölgesinde genellikle kuzeyden
başlayarak da 3. Kolordu birlikleri
bulunuyordu.
( 1 ) 3. Kolordu
Birliklerinin Konuşlanması
3. Kolordu Gelibolu ve
Bolayır Bölgesinde bulunuyordu. Kolordunun 7. Piyade Tümeni ( 20., 2. Piyade Alayları ve bir Sahra Topçu
Alayı ), Gelibolu Jandarma Taburu ile birlikte Koyun Limanı- Değirmenler Hattı
( dahil )- Karaçalıya ( hariç ) kadar olan kıyının gözetleme ve savunmasından
sorumluydu.
Tekirdağ’da kuruluşunu
sürdürmekte olan 19. Piyade Tümeni ise kuruluşunu tamamladıktan sonra, 3.
Kolordu genel ihtiyatını teşkil etmek üzere, 25 Şubat 1915’de Eceabat’a
gelmiştir.
( 2 ) Müstahkem Mevkii
Komutanlığına Bağlı Birliklerin Konuşlanması
2. Ağır Topçu Tugayı ve 3.
Ağır Topçu Alay Karargahları Çanakkale Çimenlik Tabyada,
3. Ağır Topçu Alayının 1.
ve 2. Ağır Topçu Tabur Karargahları Anadolu Hamidiye ve Mecidiye
Tabyalarındaydı. Bu alayın kuruluşundaki bataryaları, Boğazın doğu kıyısında,
Nara Tabyası-Dardanos Tabyası arası kıyı kesimindeki mevzilerde, Alayın en
güçlü toplarından 2 adet 335/35’lik ve 7 adet 240/35’lik Hamidiye Tabyasında, 1
adet 335/35’lik Çimenlik Tabyada, 5 adet 150/40’lık toplar da Dardanos
Tabyasında yerleştirilmişlerdi. Toplam 15 adet bu toplar dışında; 22 çap
uzunluğunda menzilleri daha kısa olan toplarda Çimenlik, Anadolu Mecidiye ve
Nara Tabyalarında mevzilendirilmişlerdi. 4. Ağır Topçu Alayı Karargahıyla
Namazgah Tabyasındaydı. Bu alay Boğazın batısında Soğanlıdere’den Değirmenburnu
Tabyasına kadar uzanan kesimindeki tabyalarda ( Yıldız, Mecidiye, Namazgah ve
Değirmenburnu ) ve elverişli olan öteki mevzilere yerleştirilmişti. En güçlü
toplar 2 adet 355/35’lik Rumeli Hamidiyesi’nde, 4 adet 240/35’lik Mecidiye
Tabyasında; 2 adet 240/35’lik Namazgah Tabyasında olmak üzere toplam 8 tane top
vardı. Bir taburlu olan bu alayda mevcut 84 toptan 40’ı ağır top, 14’ü de ağır
havandan oluşmaktaydı. Ağır toplardan, 35 çap uzunluğundaki 8 adediyle,
Mesudiye Gemisinden sökülerek mevzilendirilmiş toplar dışındaki ağır toplar
kısa menzilliydi. Bunlardan başka Soğanlıdere ile Mecidiye Tabyaları arasında,
Boğaza döşenmiş mayın hatlarını korumak için 30 hafif toptan oluşan beş batarya
mevzilendirilmiş durumdaydı. 5. Ağır Topçu Alay Karargahıyla bu alayın 1. Ağır
Topçu Tabur Karargahı Seddülbahir de, 2. Ağır Topçu Tabur Karargahı Kumkale de,
bu taburun bataryaları Kumkale ve Orhaniye Tabyalarında yerleştirilmişlerdi. 2.
Ağır Topçusuna “Boğazın Giriş Topçusu” adı da verilmekteydi. Bu alay
Seddülbahir- Ertuğrul Tabyalarındaki 1. Ağır Topçu Taburunun yakın savunması
için 9. Piyade Tümeninden bir piyade bölüğü, Seddülbahir Bölgesinde, Zığındere
ve Tekke Burnu arasında, diğer bir bölük de Kumkale Bölgesinde Yeniser
yöresinde bulunmaktaydı. 8. Ağır Obüs Alayı Karargahıyla Erenköy’de; 1. Ağır
Obüs Tabur Karargahı Domuzdere de, bu tabur bataryalarıyla Domuzdere doğu
sırtlarındaki mevzilerde; 2. Ağır Topçu Tabur Karargahı Erenköy’de,
bataryalarıyla Erenköy batı-güneyindeki mevzilerde; 3. Ağır Obüs Tabur
Karargahı Karantina Köyünde, bataryalarıyla Karantina Köyü kuzey ve güneyindeki
mevzilerde, 4. Ağır Topçu Tabur Karargahı Geyiklide, Menderes Müfrezesi emrinde
bulunan 120/30’luk 4’er toptan oluşan bu tabur iki bataryasıyla, Üvecik ve
Geyikli batısındaki mevzilerde, ayrıca bir obüs takımıyla da Kumburnu’nda
mevzide.
Bunların dışında, Maydos
Müfrezesi emrinde bulunan 105 mm.lik obüs bataryası ( 5 toplu ) ise Alçıtepe’deki
mevzilerde yerleştirilmişti .
( 3 ) 9. Piyade
Tümeninin Konuşlanması
Boğazın olası düşman
çıkarmalarına karşı gözetleme ve korumasıyla görevli olan bu tümen Maydos ve
Menderes Müfrezeleri adıyla iki gruba ayrılmıştı. Bu tümenin karargahı
Çanakkale’deydi.
( - a ) Maydos (
Eceabat ) Müfrezesi
sağ yan ve sol yan
gruplarından oluşan bu müfreze, karargahıyla Maydos taydı. Müfrezenin
kuzeyindeki 7. Tümen ile ara hattı Koyun Limanı-Değirmenler çizisi Maydos
Müfrezesine dahil idi. Sağ Yan Müfrezesi Maydos Müfrezesi kuzey sınırıyla,
Kabatepe-Eceabat çizisi ( dahil ) arasında, Sol Yan Müfrezesi de Sağ Yan
Müfrezesi güney sınırıyla, Seddülbahir arasındaki bölgede idi. Buralar eldeki
olanaklar ölçüsünde ağır silahlarla mevzilendirilmişti.
( - b ) Menderes
Müfrezesi
Menderes Müfrezesi 26. Piyade Alay Komutanının
komutasında karargahıyla Berposta
bulunuyordu. Müfreze Birliklerinin Anadolu kıyısında aldığı düzen şu
şekildeydi;
- Depo Alayı ( 5., 6. ve
9. Taburlar), karargahıyla Üvecik’te bulunmakta. Görevi; Kumkale-Kumburnu
arasındaki kıyı bölgesinin savunmasından sorumlu idi. Bu alayın Depo Taburu
Üvecik’te öteki depo Taburları Yerkesiği ve Mahmudiyedeydi. Kıyıda gerekli
gözetleme düzenlerini almış olan taburlar geride toplu bulunuyordu.
- 25. Piyade Alay
karargahıyla, kıyı gözetlemesindekiler dışındaki artan birlikler Geyiklide,
alayın sadece bir taburuysa Bespos’ta.
-
Çanakkale Seyyar Jandarma Alayı, Karargahıyla Tavaklıda. Görevi; Eski İstanbul
Burnu ile Akçay İskelesi arasındaki kıyının gözetleme ve savunmasından
sorumluydu. Bunun için alay, çıkarmaya elverişli kıyı kesimlerini bölük
bölgesine ayırarak, gerekli tahkimatı yapmış olup, kıyıya önemine göre takım
veya postallar yerleştirmek suretiyle kuruluşundaki iki jandarma taburuyla görevi;
nöbetleşerek sürdürmekteydi. Balıkesir Jandarma Taburu karargahı ve bu taburun
büyük kısmı Ayvacık’ta, bu taburdan bir bölük eski İstanbul Burnundan, Kösedere
ağzına kadar kıyıyı gözetlemekle görevliydi.
- 3. ve 8. Sahra Topçu Alaylarından
müfreze emrinde bulunan bir sahra ve dağ topçu taburu, karargahlarıyla Darıköy
ve Ezine’deydiler.
- Bradwel Bataryası da 4 Ocak
1915’de Küçük Beşiğe güneyinde İn Limanı yöresinde mevzilendirildi.
(4) Boğaz Girişindeki Türk
Tabyalarının Durumu
Seddülbahir ve Kumkale Tabyaları,
taş ve toprak karışımı yapılmış, büyük hedef gösteren tabyalardı. Ertuğrul ve
Osmaniye Tabyaları toprak yapıydı, bu nedenle düşman gemi toplarına karşı
dayanıklı değildi.
Ertuğrul tabyasının Tekke Burnu ile Osmaniye Tabyasının da
Yenişehir yönüne karşı olan kısmının ateş olanakları sınırlıydı. Buna karşın,
düşman gemilerinin girişteki tabyalar üzerine yoğun ateş toplama olanağı vardı.
b - 25 Şubat 1915 Muharebesinden Önceki durumu:
19 Şubat 1915’te Bileşik Filonun Boğaz girişini ve bir
kısmıyla da Gelibolu Yarımadasının batı kıyılarını bombardıman altına
almasıyla, acil önlemler almakla başlandı. Bu anlamda Müstahkem Mevkiinin
emriyle 9.Piyade Tümeni 19 Şubat 1915’te Eceabat’a taşındı. Maydos Müfrezesinin
sağ ve sol yan grupları bölgelerinde de tedbirler alındı. Bunlar; Turşundaki
Seyyar Jandarma Taburu, birliklerini kıyıya yanaştırarak birer bölüğüyle Ece
Limanı, Karakol Dağı, Büyük ve Küçük Kemikli kesimlerinde gerekli düzenlerini aldı.
27. Piyade Alayının 3.Taburu ile bir sahra bataryası, Palamut sırtı gerisine
yanaştırılırken, 26. Alay’ın 2.Taburu ile diğer bir sahra bataryası da, Sarafim
çiftliğine gönderildi.
Gelibolu Yarımadasının kuzeyinde 3. Kolorduca alınan
önlemler ise; Tekirdağ ve Gelibolu Limanlarında bulunan küçük ve büyük ve
yelkenlileriyle, öteki deniz taşıt araçlarının ikinci bir emre dek limanlarda
alıkonulması ilgililere duyuruldu. Ayrıca 3. Kolorduca 7. Tümene verilen
emirle, 21. Piyade Alay Karargahı Atıf Bey çiftliğine bu alayın Gelibolu’daki
1. Taburu Bolayır mevziindeki Merkez ve Ay Tabyalarına; bir sahra topçu taburu
Kumburgaz’a gidecek; Bolayır mevzii – Yeniköy kesiminde beklenen çıkarma
girişimlerine karşı sahra taburuyla, Bolayır mevziindeki Ağır Topçu Taburu 21.
Alay emrine verildi. Böylece Gelibolu Yarımadası kıyılarından yapılacak bir
çıkarmaya karşı karada bazı önlemler alınmış oldu. 19 Şubat Muharebesinde
Boğazın giriş tabyalarında meydana gelen hasarın giderilmesi işleri 5. Ağır
Topçu Alayının görevine verildi. Geyikli ve Üvecik’te bulunan 4. Ağır Topçu
Taburu (iki batarya, bir obüs takımı) Halileli bölgesinde mevzilendirildi. Obüs
takımı 25 Şubat Muharebesine Yeniköy yöresinde katılacak olan bu takımın
Halileli yöresine mevzi değiştirmesi emredildi.
c - 26 Şubat 1915 Harekatı Öncesindeki Durumu
26 Şubat 1915
muharebesinde, Boğaz girişindeki bataryaların susması üzerine Çanakkale Boğazı,
adeta bileşik filoya açılmış durumdaydı.
Çanakkale Boğazının denizden yönelebilecek taarruzlara
karşı yapılmış olan savunma planına göre ateş gücünün dağılımı şu şekildeydi;
2.Bölge (Obüs Bölgesi)’nde 10’u ağır havan, 32’si obüs
olmak üzere toplam 42 toptan; 3.Bölge ise, 62 adet çeşitli çapta top, havan ve
Nordonfilt’ten ibaretti. Bu arada 9. Tümen Topçusu set bataryalarının
takviyesinde planlanmıştır.
Mevzilerin durumu ise; 1. Ağır Obüs Taburu, Tenger
sırtlarına yerleştirilmişti. Bu kesimde arazinin yüksek olması nedeniyle
mevzilerin düşman tarafından bulunup tahrip edilmesi güçtü. Bu taburun bir
bataryası içinde, Eskihisarlık sırtlarında mevzi hazırlanmakta olup, bir
çıkarma ihtimali belirdiğinde burada mevzilenecekti. Erenköy bölgesindeki obüs
bataryaları da, açık ateş mevzilerine yerleştirilmişlerdi. Ayrıca Boğazın batı
– doğusundaki obüs bataryaları mevzilerinin hemen gerisinde ateş mevzileri de
seçilmişti.Boğazdan içeri girecek gemileri ateş altına almak amacıyla Halileli
sırtlarında iki obüs bataryası için mevzi hazırlanmıştı. Obüs bölgesinin hemen
kuzeyinde iki önemli batarya bulunmaktaydı. Bunlar 2.Bölgeyi ve gerektiğinde 3.
Bölgeyi takviye edebilen Dardanos ve Mesudiye bataryalarıydı. Dardanos
Bataryası boğaza hakimdi. Her iki batarya da 2.Bölgenin ateşlerini püskürtmekte
ve mayın hatlarına yaklaşan düşman mayın arayıcılarına karşı mayın hatlarını
koruyan bataryaların ateşlerini takviye etmekteydi. 3.Bölgedeki bataryalarsa
derecikler ya da dere ağızlarına yakın ve olabildiği kadarıyla uzaktan
görülmeyecek biçimde yerleştirilmişlerdi.
26 Şubat Harekatının sonrasında bazı yeni önlemler
alınmıştır. Unlar; Halileli sırtlarında
açık ateş mevziindeki obüs bataryası keşfedildiği için batarya kapalı mevziiye
alınmıştır. Tenger’deki batarya, Seddülbahir
- Hisarlık arasında durarak ateş
eden savaş gemilerini baskın tarzında ateş altına almak ve Kumkale’ye yapılacak
bir çıkarma hareketini engellemek için Kerevizdere Sırtlarındaki kapalı ateş
mevzilerine yerleştirilmiştir. Tüm obüs bataryaları gerisindeki kapalı ateş
mevzileri takviye edildiği gibi sahte bataryaların sayısı da arttırılmıştı.
19. Tümenin 25 Şubat’ta Eceabat’a gelmesi ile 9. Tümende
yeni düzenlemeler yapıldı.
“ Gelibolu Seyyar Jandarma Taburu; Azmukdere- Büyük
Anafarta çizisinin kuzeyinde olmak üzere, birer bölüğü ile Ece Limanı,
Turşun-Küçük Anafarta batısında, birer takımıyla Büyük ve Küçük Kemiklide kıyı
gözetlemesinde.
Sağ Yan Müfrezesi ( 27. Piyade
Alayı ) : Müfreze karargahı, Kocadere de takviyeli 27. Alay 1. Taburu,
Kocaçimen doğusunda 2. Taburu birer bölüğüyle Arıburnu, Palamutluk sırtında, bir
bölüğüyle de Kabatepe doğusunda ihtiyat olarak, kıyı gözetlemesinde, 3. Taburu, müfreze ihtiyatı olarak, Damlar
yöresinde.
Sol Yan Müfrezesi ( 26. Piyade Alayı
): Bir ağır makineli tüfekle takviyeli müfreze karargahı Kirte’de, 26. Alayın
3. Taburu birer bölüğüyle Çifte Çamlar Sırtı, Kumtepe, Sarıtepe, Zığındere
ağzında kıyı gözetleme ve korumasında bir bölüğü Seddülbahir ve Tekke burnunun
savunmasıyla görevli olarak Ertuğrul Tabyası Kesiminde, 2. ve 4. Taburlarıyla
Kirte’de toplu olarak bulunmakta.
9. Sahra Topçu Alayı; bir dağ taburu
Sağ Yan Müfreze emrinde olup, bir bataryası Büyük Anafarta da, öteki bataryası
da Kocadere de, 2. Sahra Taburunun bir bataryası Kocaçimen güneyinde, diğer
bataryası Çifte Çamtepe kesiminde mevzide, 105 mm.lik obüs bataryası, Domuzdere
kesiminde mevzide.